141 788

της Κορνηλίας Ζαρκιά

Η οργάνωση θρησκευτικών πανηγυριών είναι ένα έθιμο γνωστό και διαδεδομένο σε όλο το Αιγαίο. Μια θαυματουργή εικόνα, ένα ξωκλήσι ή μια φροντισμένη ολόλαμπρη εκκλησία, οι επίτροποι που οργανώνουν τη γιορτή, η λειτουργία και οι προσκυνητές με τα τάματα και τους άρτους και, τέλος, το γλέντι (φαγητό και ποτό για όλους τους παρευρισκόμενους) είναι τα στοιχεία των πανηγυριών των οποίων δεκάδες παραλλαγές συναντούμε σε όλα τα νησιά.

Τα πανηγύρια αυτά παίρνουν συχνά το χαρακτήρα προσκυνήματος των ξενιτεμένων -εσωτερικών και εξωτερικών- στις ιδιαίτερες πατρίδες τους, λειτουργώντας σήμερα ως σύμβολο και αναφορά της ιδιαίτερης πολιτισμικής τους ταυτότητας. Η ιδιαιτερότητα στη Σκύρο είναι ότι τα θρησκευτικά πανηγύρια οργανώνονται από τα

Αδελφάτα, μια ομάδα ανθρώπων που συμφωνούν να έχουν και να φροντίζουν μια εκκλησία.

Το (εκκλησιαστικό) αδελφάτο, ή συντροφιά, είναι ένας θεσμός που ενώνει άτομα διαφορετικών τάξεων, επαγγελμάτων και καταγωγής και του οποίου οι αρχές τοποθετούνται πριν από αρκετούς αιώνες στην ιστορία του νησιού. Ως αντίβαρο στην αυστηρή κοινωνική διαστρωμάτωση, που χαρακτήριζε την κοινωνική οργάνωση της Σκύρου ως το τέλος του 19ο αιώνα, το αδελφάτο δεν απαιτεί άλλο κριτήριο παρά την πίστη στον ίδιο το Θεό. Ο θεσμός δεν προβλέπει διακρίσεις μεταξύ των μελών της συντροφιάς που θα δημιουργηθεί. Έτσι , μπορούν να ονομαστούν «αδελφοί» οι μάστορες που έχτισαν την εκκλησία, αυτός που χαρίζει τον τόπο, κάποιος που θα αφιερώσει πρόβατα ή κτήματα, άνθρωποι που δεν ανήκουν στην ίδια κοινωνική τάξη. Είναι όλοι «αδελφοί» ενώπιον θεού, χωρίς ιεραρχίες, με ισότιμη ψήφο στις αποφάσεις του αδελφάτου.

Τα ξωκλήσια και οι εκκλησίες του χωριού, 365 σύμφωνα με την κοινή αιγαιοπελαγίτικη παράδοση, όσες και οι μέρες του χρόνου, 178 σύμφωνα με τις μετρήσεις μας (συν 16 ερείπια), είναι όλα ιδιωτικά. Τα ξωκλήσια είναι 121, και 39 από αυτά πέρασαν κάποια περίοδο διοικούμενα από αδελφάτο (το 1/3 περίπου). Τα σημερινά εν ενεργεία αδελφάτα εκτός χωριού είναι 33, τα 6 αναφέρονται σε έγγραφα ως αδελφάτα κατά τους περασμένους αιώνες, ενώ σήμερα εμφανίζονται να ανήκουν σε ένα μόνο πρόσωπο. Από τις 57 εκκλησίες και παρεκκλήσια του χωριού, 20 περίπου είναι αδελφάτα.

Η δημιουργία ενός αδελφάτου

Γενικά, η δημιουργία ενός αδελφάτου συμπίπτει με την ίδρυση μιας εκκλησίας, ή δε ίδρυση της εκκλησίας είναι συχνά αποτέλεσμα ενός θαύματος, ενός θαυμάσιου γεγονότος: ενός ονείρου, ενός οράματος, ενός εκπληρωμένου τάματος, της αποκάλυψης μιας εικόνας. Αυτά τα γεγονότα, που συνήθως καταγράφονται στο βιβλίο του αδελφάτου, μεταφέρονται από γενιά σε γενιά και συνιστούν τον «ιδρυτικό μύθο».

Οι πιο συνηθισμένου ιδρυτικοί μύθοι είναι:

  • Ο ιδρυτής της εκκλησίας ονειρεύεται τον άγιο ή την μαυροφορούσα Παναγία, που του υποδεικνύει το μέρος όπου βρίσκεται κρυμμένη ή χαμένη η εικόνα, ή του υποδεικνύει το μέρος όπου θέλει να χτιστεί η εκκλησία. Μάλιστα, για να υπογραμμιστεί το θαύμα, η υπόδειξη για τον ιερό τόπο όπου θα κτιστεί η εκκλησία επαναλαμβάνεται με μαγικό τρόπο συνήθως τρεις φορές. Δηλαδή, τάχα ο πιστός δεν καταλαβαίνει καλά πού ακριβώς είναι ο ιερός τόπος για να βάλει το θεμέλιο λίθο και του υποδεικνύεται ξανά και ξανά, είτε πάλι με όραμα ή όνειρο, είτε με θεϊκό φως, είτε με κάποια υπερβολική σύμπτωση.
  • Ένας άλλος συνηθισμένος μύθος είναι να δει ο ιδρυτής μια περίεργη λάμψη, ένα θείο φως, που τον οδηγεί σε μια χαμένη εικόνα. Στον τόπο αυτό, που θεωρείται ιερός εφόσον «γέννησε» εικόνα, κτίζεται η εκκλησία.
  • Επίσης, μια άλλη περίπτωση είναι ο ιδρυτής να ονειρευτεί έναν άγιο που του ζητά να κτίσει μια εκκλησία. Ή, αντί για άγιο, έναν πρόγονό του.
  • Η άλλη γνωστή περίπτωση είναι το τάμα. Η εκπλήρωση ενός τάματος οδηγεί στο κτίσιμο μιας εκκλησίας.

Το όνομα του κτήτορα της εκκλησίας συνοδεύει πολλές φορές την εκκλησία και δημιουργεί τοπωνύμιο: ο Χριστός τ’Αρκούδη, ο Χριστός του Λίπαρη κτλ. Αν ο κτήτορας το επιθυμεί, καλεί συγγενείς και φίλους να συμβάλουν στο κτίσιμο και την ίδρυση της εκκλησίας, καθώς και στη προίκισή της. Κύριος σκοπός κάθε δωρεάς, ανεξαρτήτως της αξίας της, είναι η αιώνια μνημόνευση του ονόματος του δωρητή. Οι δωρεές μπορεί να είναι απλές όπως π.χ. η φωτοκαΐα, δηλαδή η υπόσχεση ισόβιας προμήθειας λαδιού για τα καντήλια, ή κάποιες εικόνες ή αντικείμενα για την εκκλησία, αλλά μπορεί να είναι και σημαντικά αφιερώματα όπως σπίτια, ζώα, ελαιώνες, βοσκότοποι, ή δικαίωμα σε βοσκότοπους.

Τα εξωκλήσια που διαθέτουν ακίνητη περιουσία διαθέτουν και πιο συστηματική διαχείριση. Διατηρούν πρακτικά σ’ένα βιβλίο που ονομάζουν «θέσεις» και είναι κώδικας, το κτηματολόγιο της εκκλησίας (από το βυζαντινό «θέτω»=προσηλώνω, αφιερώνω).

Η παλιότερη θέση που έχει βρεθεί είναι του 1560, αναφέρει όμως σαφώς ότι πρόκειται για την αντιγραφή μιας άλλης παλαιότερης η οποία είχε φθαρεί. Από τον κώδικα της μονής του Αγίου Γεωργίου δε, μαθαίνουμε πως ο θεσμός του αδελφάτου υπάρχει ήδη από το 15 αι.

Για να γίνει ένας δωρητής αδελφός, να μπει, δηλαδή, στη συντροφιά, όλοι οι αδελφοί πρέπει να προσυπογράψουν ότι δέχονται. Δε φαίνεται να υπάρχει δέσμευση φύλου ή κοινωνικής καταγωγής ενώ είναι κανόνας η μεταβίβαση του συντροφιλικιού, του δικαιώματος του αδελφού δηλαδή, στα παιδιά ή ακόμη και σε μακρινότερους συγγενείς.

Η οργάνωση του πανηγυριού

Το κύριο καθήκον των αδελφών είναι να συμβάλλουν στην διατήρηση της εκκλησίας και του αδελφάτου και να τη λειτουργούν κάθε χρόνο, οργανώνοντας τις περισσότερες φορές πανηγύρι.

Κάθε χρονιά ορίζεται ο επίτροπος ή καπετάνιος (με αυτόν τον τίτλο αναφέρεται στη θέση της Παναγίας της Φουρτουνιώτισσας, το 1684) ή, στην περίπτωση πολυπληθών αδελφάτων, δύο ή τρεις επίτροποι μαζί. Ο επίτροπος παίρνει την εικόνα του αγίου στο σπίτι του, τη θέση, το βιβλιάριο ταμιευτηρίου (αν υπάρχει), τα λειτουργικά αντικείμενα αξίας και γενικά τις «αποσκευές» του αγίου, όπως λένε. Στην περίπτωση που οι επίτροποι είναι πολλοί, χωρίζουν το έτος σε ίσα μέρη και τα παίρνουν εκ περιτροπής. Όλοι ενδιαφέρονται να διατηρήσουν την εικόνα του αγίου στο σπίτι τους για ευλογία. Είναι η ανταμοιβή τους για τον κόπο και τα έξοδα που θα κάνουν για την ετήσια λειτουργία και γιορτή του αγίου, του κορυφαίου τους καθήκοντος.

Μια εβδομάδα πριν, θα πάνε να ασπρίσουν και να περιποιηθούν την εκκλησία και την αυλή της. Την ημέρα του πανηγυριού, θα πάνε από το πρωί, ή έστω το μεσημέρι, και θα κουβαλήσουν ό,τι θα χρειαστεί για τη λειτουργία και το πανηγύρι: λουλούδια για να στολίσουν, λάδι και κεριά, τα καζάνια για το φαγητό και ξύλα για τη φωτιά, τα σφαχτάρια, λάμπες ασετιλίνης, ή ακόμη και ηλεκτρικές όπου υπάρχει η δυνατότητα, τάβλες, πιάτα, ποτήρια, νταμιτζάνες με κρασί.

Αργά το απόγευμα και πριν από τη δύση του ήλιου, αρχίζουν να έρχονται και οι πιστοί με τις προσφορές τους ή τα τάματα τους: ψώνια σε αριθμό 3,5 ή 7 για την αρτοκλασία, κεριά ή λαμπάδες, λουλούδια, μια ρίζα βασιλικού. Όλες οι προσφορές και τα τάματα τοποθετούνται γύρω από την εικόνα που γιορτάζει. Κάτω από την εικόνα υπάρχει συνήθως το παγκάρι: ένας δίσκος για τα χρήματα που δίνουν οι πιστοί ως συμβολή στην εκκλησία και το αδελφάτο για τα έξοδα του πανηγυριού και της εκκλησίας. Καθώς τα περισσότερα ξωκλήσια βρίσκονται στα βουνά, σε μακρινά από το χωριό μέρη και πολλές φορές σε δυσπρόσιτα σημεία, η γιορτή παίρνει το χαρακτήρα προσκυνήματος.

Τα παλαιότερα χρόνια, ιδίως πριν ανοιχτούν οι δρόμοι για τα αυτοκίνητα και πριν ηλεκτροδοτηθεί όλο το νησί, οι προσκυνητές ξεκινούσαν από νωρίς με τις προμήθειές τους για να διανυκτερεύσουν, επέστρεφαν δε στο χωριό το μεσημέρι της επόμενης μέρας. Τα περισσότερα πανηγύρια γίνονταν το καλοκαίρι και το φθινόπωρο, και έτσι η διανυκτέρευση ή μάλλον το ξενύχτι στο βουνό ήταν ευχάριστο. Οι παλιότεροι διηγούνται ευχάριστες στιγμές με τραγούδια ολονύκτια και χαρούμενες παρέες.

Κατά τη διάρκεια της λειτουργίας αναφέρονται τα ονόματα των κτητόρων και των συγγενών τους, των επιτρόπων και των αδελφών. Μνημονεύονται όλοι όσοι έχουν συμβάλει στο αδελφάτο, ζωντανοί και πεθαμένοι, μακαρίζονται οι παρόντες και δοξάζονται τόσο βέβαια ο εορτάζων άγιος, όσο και ορισμένοι σημαντικοί άγιοι του νησιού.

Οι αδελφοί και οι επίτροποι συνήθως συμμετέχουν ψάλλοντας, ενώ ορισμένοι τα καζάνια με τη βοήθεια όσων φίλων θέλουν. Μετά τη λειτουργία τοποθετούν τις τάβλες, μοιράζουν το ευλογημένο ψωμί και κερνάνε είτε λίγο φρούτο, είτε ούζο και λουκούμι. Αργότερα αρχίζουν να έρχονται τα πιάτα: αρνί ή κατσίκι με πατάτες , μακαρόνια ή ρύζι, σαλάτα και κρασί. Όταν η γιορτή απαιτεί νηστεία, το πιάτο είναι φάβα ή ρεβίθια ή φασόλια. Οι μεζέδες συνεχίζουν να προσφέρονται όλο το βράδυ (συκωταριές, πατσάς, πατάτες ψητές, τυριά, ελιές, αλλά και χαλβάς ή κόλλυβα), ενώ ανάβει το γλέντι με σκυριανά τραγούδια.

Συνήθως κάθονται παρέες παρέες ανάλογα με το πώς θα ταιριάξουν στο τραγούδι. Οι πιο καλλίφωνοι θα δημιουργήσουν διαφορετικές διαφορετικές παρέες με σκοπό να ανταγωνιστούν αντιγυρίζοντας τα στιχάκια. Το γλέντι συνεχίζεται μέχρι αργά και κοιμούνται εκεί γύρω.

Την επόμενη, η πρωινή λειτουργία γίνεται με τη συμμετοχή όλων αυτών που διανυκτέρευσαν, αλλά και πολλών άλλων που έρχονται από τα χωράφια τους και τα μαντριά τους ειδικά γι’αυτή. Και πάλι μετά τη λειτουργία προσφέρουν πατσά και φρούτα, ή ανάλογα βραστές πατάτες κτλ. Όταν πια έχει λήξει τελείως η γιορτή, συμμαζεύουν, καθαρίζουν και φεύγουν, αφήνοντας βέβαια στολισμένη και φωτισμένη την εκκλησία.

Αν παρακολουθήσουμε τα βιβλία των εν λειτουργία αδελφάτων, θα δούμε πως όλο και περισσότερο φαγητό και ποτό αγοράζεται για τα πανηγύρια. Σε ορισμένα πάει πολύς κόσμος, μεταξύ των οποίων και τουρίστες που με την παρουσία τους μετατρέπουν σε αξιοθέατο τόσο την τελετή όσο και τους ίδιους τους αδελφούς και τους πιστούς. Από την άλλη, για τους ξενιτεμένους Σκυριανούς της Αθήνας είναι η ευκαιρία να επιβεβαιώσουν την καταγωγή τους αλλά και την επιτυχία τους στην πόλη, αφιερώνοντας και ξοδεύοντας για την εκκλησία και το πανηγύρι. Είναι κυρίως αυτοί που θα δώσουν με πάθος το σκυριανό χρώμα στη γιορτή, τραγουδώντας σκυριανά, μιλώντας και λέγοντας αστεία στα σκυριανά.

Για πολλούς Αθηναίους το να διατηρούν ένα μερίδιο αδελφάτου είναι «όπως κρατάμε τα εκλογικά μας δικαιώματα, για να ‘ ρχόμαστε στο νησί». Το συντροφιλίκι, κληρονομημένο ή χαρισμένο, είναι σαφώς η απόδειξη της σύνδεσής τους με τις ρίζες τους. Για τους μόνιμους κατοίκους είναι και μια συνέχιση της παράδοσης, αλλά και μια ακόμη αφορμή για αναψυχή.

Privacy Policy  |  Terms of Service  |  General information  |   Flight Travel Guide

DMC Firewall is a Joomla Security extension!